Metropoliet Athenagoras van België doctor in de theologie

Zijne Eminentie Metropoliet Athenagoras van België en Exarch van Nederland en Luxemburg (Oecumenisch Patriarchaat), voorzitter van de Orthodoxe Bisschoppenconferentie van de Benelux, behaalde op 11 mei 2026 aan de Radboud Universiteit van Nijmegen de graad van doctor in de theologie na de openbare verdediging van een proefschrift, getiteld: “De Orthodoxe Parochie van de Heilige Catherina in Amsterdam” (1752-1886).

Metropoliet Athenagoras spitste zijn onderzoek inderdaad uit op de oprichting, ontwikkeling en betekenis van een orthodoxe parochie in het achttiende-eeuwse Amsterdam, gesticht door Griekse kooplieden die zich in de handelsstad hadden gevestigd. Deze parochie bleef nagenoeg de onbekende. In een periode waarin orthodoxe aanwezigheid in West- en Centraal-Europa uitzonderlijk was (minder dan tien in totaal), vormde deze parochie een opmerkelijke religieuze en sociale ontmoetingsplaats voor orthodoxe migranten, waaronder vrij snel ook Russische gelovigen. Centraal in het onderzoek staan vragen als waarom deze Griekse migranten zo sterk inzetten op de oprichting van een eigen plaats van eredienst, hoe deze parochiegemeenschap functioneerde in een overwegend niet-orthodoxe omgeving, en welke rol religieuze identiteit speelde in het leven van deze migrantengemeenschap. Het proefschrift brengt voor het eerst de geschiedenis van deze grotendeels onbekende gemeenschap in haar geheel in kaart en plaatst haar in een bredere context van migratie, internationale handelsnetwerken en de complexe relaties tussen oosterse en westerse christelijke tradities in de achttiende eeuw. Daarmee werpt het nieuw licht op de manier waarop migrantengemeenschappen hun geloof en identiteit vormgaven en bewaarden in een nieuwe omgeving. In zijn onderzoek kon Metropoliet Athenagoras zich baseren op weinig of niet gekende primaire bronnen, die hij gevonden heeft in diverse archieven. Zo vond hij ook de vertaling in het Nederlands van de Goddelijke Liturgie van de Heilige Johannes Chrysostomos (1760).

Voor zijn proefschrift had Metropoliet Athenagoras als promotoren Prof. Dr. Peter Nissen, die helaas in februari 2026 overleden is, en Prof. Dr. Heleen Murre-van den Berg, allebei van de Radboud Universiteit Nijmegen. Peter Nissen was een vooraanstaand Nederlands kerkhistoricus en theoloog, bekend om zijn werk op het gebied van spiritualiteitsgeschiedenis, religieuze cultuur en de maatschappelijke rol van christendom in Europa. Heleen Murre-van den Berg is een internationaal gerenommeerde hoogleraar met grote betekenis voor de studie van het oosterse christendom en het Midden-Oosten, in het bijzonder vanwege haar onderzoek naar Syrisch christendom, religieuze minderheden en de wisselwerking tussen religie, taal en politiek.

Samenvatting van het proefschrift

Dit proefschrift richt zich op de totstandkoming en ontwikkeling van een orthodoxe parochie in Amsterdam in de achttiende eeuw, gesticht door Griekse kooplieden in een context die werd gekenmerkt door migratie, religieuze pluraliteit en de geopolitieke spanningen van die tijd. Het onderzoek beoogt te verklaren waarom en op welke wijze deze kooplieden – van wie de meesten afkomstig waren uit Osmaanse gebieden zoals Chios en Smyrna – het initiatief namen om een eigen kerkelijke gemeenschap te stichten in een overwegend protestantse stad, en in hoeverre dit initiatief zowel deel uitmaakte van een streven naar behoud van hun identiteit als van een proces van integratie in de Nederlandse samenleving.

De studie plaatst deze gemeenschapsvorming in een bredere context, namelijk die van de positie van de Orthodoxe Kerk onder Osmaans bewind, de herdefiniëring van de Griekse identiteit in de diaspora en de missionaire concurrentie van westerse kerkgenootschappen. In dit kader verschijnt de stichting van de Heilige Catherinakerk in 1752, de eerste orthodoxe parochie van Amsterdam, niet alleen als een wezenlijke religieuze daad, maar ook als een culturele en confessionele strategie gericht op het bevestigen van kerkelijke zelfstandigheid. Ondanks het ontbreken van een lokale bisschoppelijke autoriteit, de grote afstand tot het Oecumenisch Patriarchaat en de moeilijkheden die het migrantenbestaan met zich meebracht, slaagde de gemeenschap erin een regelmatig liturgisch leven te organiseren en haar kerk te laten functioneren als een plaats van eredienst, samenhang en overdracht van het geloof.

Het onderzoek belicht de religieuze, sociale, culturele en diplomatieke dimensies van deze parochie. Het toont aan hoe de Grieken er door gezamenlijke inspanningen in slaagden banden aan te knopen met het Oecumenisch Patriarchaat en de Kerk van Rusland, en zelfs konden rekenen op de steun van tsarina Catharina II. Daarnaast worden de dynamieken van integratie in het lokale weefsel zichtbaar, onder meer in de deelname van Griekse kooplieden aan het stedelijke leven, in gemengde huwelijken, in het leren van de Nederlandse taal en in de vertaling van de liturgie van de heilige Johannes Chrysostomos in de volkstaal. Dit laatste was een vernieuwend project, bedoeld om de orthodoxe traditie te delen met de gastgemeenschap. Tevens analyseert het onderzoek de interne spanningen tussen traditionalisten en aanhangers van een openheid voor Verlichtingsideeën, en brengt het de contacten aan het licht met vertegenwoordigers van de Gereformeerde Kerken in een klimaat van ‘pragmatisch oecumenisme’.

Meer dan de geschiedenis van een kleine gemeenschap illustreert de parochie van de Heilige Catherina het harmonieuze samenleven van Grieken en Russen in de diaspora en getuigt zij van het vermogen van orthodoxe christenen om in West-Europa te functioneren als een intercultureel en interreligieus knooppunt. Het geleidelijke verval van de parochie, veroorzaakt door de herstructurering van handelsroutes, politieke omwentelingen – met name in samenhang met de Franse Revolutie – en het ontstaan van de Griekse staat, vond een symbolisch einde met het overlijden van koningin Anna Pavlovna, de enige orthodoxe vorstin in Nederland en de laatste beschermvrouwe van de parochie.

Op basis van een breed scala aan grotendeels ongepubliceerde archiefbronnen en gespecialiseerde literatuur herwaardeert deze studie de geschiedenis van de Grieken in Nederland. Zij benadrukt de rol van religie in het gemeenschapsleven en werpt licht op de wisselwerking tussen identiteit, geloof en integratie. Het proefschrift toont aan dat de oprichting van een parochie in Amsterdam niet louter een religieuze gebeurtenis was, maar veeleer een laboratorium voor identitaire, interculturele en confessionele experimenten, waarvan de nalatenschap – mede gedragen door figuren als Adamantios Koraïs – zowel heeft bijgedragen aan het Griekse nationale ontwaken als aan het collectieve geheugen van de diaspora.

De Radboud Universiteit Nijmegen

De Radboud Universiteit Nijmegen – opgericht in 1923 als de Katholieke Universiteit Nijmegen – ontstond uit de wens om Rooms-katholieken betere kansen te bieden in de Nederlandse samenleving. Vernoemd naar de heilige bisschop Radboud van Utrecht (899-917), focust de universiteit zich op academische kwaliteit en emancipatie, en draagt sinds 2004 de huidige naam. Tegenwoordig staat de universiteit bekend als een brede, internationale onderwijsinstelling die behoort tot de top van Nederlandse universiteiten. De universiteit staat bekend om haar sterke academische reputatie, hoogwaardig onderzoek en een prettige, groene campus.

Hoewel de universiteit in 2020 het predicaat ‘katholiek’ officieel verloor via Nederlandse bisschoppen, oordeelde Rome dat de Radboud Universiteit haar katholieke identiteit behoudt. De faculteit blijft geworteld in de christelijke traditie en geloofservaring.

De theologische faculteit van de Radboud Universiteit – onderdeel van de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen – staat bekend als vooraanstaand, kritisch en historisch. Het biedt diepgaand onderzoek en onderwijs, met een sterke focus op de christelijke traditie, publiek debat en actuele maatschappelijke vragen.

Biografie van Metropoliet Athenagoras

Zijne Eminentie Metropoliet Athenagoras van België werd geboren te Gent, als zoon van Ignace Peckstadt (ere-advocaat en aartspriester van de orthodoxe parochie van Gent) en Marie-Thérèse Janssens. Na een paar jaar studie Rechten aan de Universiteit van Gent, studeerde hij theologie aan de Aristoteles Universiteit van Thessaloniki en behaalde, met de grootste onderscheiding, het diploma van deze universiteit. Nadien werd hij voor een postgraduaat naar het Oecumenisch Instituut van Bossey (Universiteit van Genève) gestuurd. In 1989 werd hij door Metropoliet Bartholomeos van Philadelphia (nu Oecumenisch Patriarch) te Brussel tot diaken gewijd, die hem de naam Athenagoras toevertrouwde, ter gedachtenis van de grote Oecumenische Patriarch Athenagoras. Hij diende als Aartsdiaken van het Orthodox Aartsbisdom van België tot zijn priesterwijding, in 1996. Hij werd bisschoppelijk vicaris van de westerstalige parochies van het Aartsbisdom (Benelux). Van 1993 tot 1998 was hij leraar orthodoxe godsdienst in diverse middelbare scholen van het Vlaamse land. Van 1994 tot 2015 was hij de productieverantwoordelijke van de gastprogramma’s van de Orthodoxe Kerk op de openbare omroepen VRT en RTBF. In 1994 werd hij door de Heilige Synode van het Oecumenisch Patriarchaat benoemd tot medewerker van het toen nieuw opgerichte Kantoor van de Orthodoxe Kerk bij de Europese Unie. In 1995 richtte hij een nieuwe parochie op in Brugge, waarvan hij rector werd. In 2001 richtte hij een parochie op in Oostende en in 2008 in Hasselt. Sinds jaren is hij tevens de orthodoxe aalmoezenier van de Internationale Luchthaven van Zaventem. Nadat hij door de Heilige Synode van het Oecumenisch Patriarchaat eenparig tot hulpbisschop van de Metropoliet van België werd verkozen – met de hoge titel van Bisschop van Sinope – werd hij op 22 juni 2003 in de Brusselse Orthodoxe Kathedraal tot bisschop gewijd. Op 27 november 2013 heeft de Heilige Synode van het Oecumenisch Patriarchaat hem unaniem verkozen tot metropoliet van België en exarch van Nederland en Luxemburg. Zijn intronisatie had plaats op 21 december 2013. Hij zit tal van commissies voor en is de voorzitter van de Orthodoxe Bisschoppenconferentie van de Benelux, alsmede co-voorzitter van de Dialoog met de Anglicaanse Kerk. Talrijke malen mocht hij deelnemen aan vertegenwoordigingen en zendingen van het Oecumenisch Patriarchaat en aan interorthodoxe en interchristelijke congressen. Zo mocht hij meerdere malen de huidige Oecumenische Patriarch Bartholomeos vergezellen op grote reizen.